शेयर विक्रीबाट हुने आम्दानी

 व्यापारिक कि पुँजीगत लाभ

शेयर लगानीबाट मूलतः लाभांश प्राप्त हुन्छ l शेयर तरल बिक्रीयोग्य सम्पत्ति हो l कुनै पनि कम्पनीमा शेयरधनी आउने-जाने क्रम चलिरहन्छ l आउने-जाने क्रममा एकजनाले बिक्री गर्छ र अर्कोले किन्छ l स्टक एक्सचेञ्जमा पब्लिक कम्पनीको शेयर सूचीकरण हुन्छ l एक्सचेञ्जमार्फत सहज आगमन र बहिर्गमन गर्न सकिन्छ l कम्पनीको वित्तीय अवस्था र शेयरको उपलब्धताको आधारमा बजारले शेयर मूल्य निर्धारण गर्छ l धारण गरेको मूल्यभन्दा बढी मूल्यमा शेयर बिक्री गर्दा नाफा वा फाइदा हुन्छ l यस्तो फाइदालाई सामान्यतया: पुँजीगत लाभ भनिन्छ l तर, यस्तो नाफालाई कर प्रयोजनका लागि कहिलेकाहीं पुँजीगत लाभको सट्टा व्यापारिक लाभको रूपमा गणना गरिन्छ l सामान्य बुझाईअनुसार संस्थाले शेयर बिक्री गर्दा प्राप्त भएको लाभलाई व्यापारिक लाभ र व्यक्तिको लागि पुँजीगत लाभ भन्ने छ l  तर, यो बुझाई संधै सही नहुन सक्छ l यस्तो कुरा पढेपछि पाठकको मनमा स्वाभाविकरुपमा किन र कसरी सही हुन्न  प्रश्न उठ्न सक्छ l यही प्रश्नको जवाफ यस आलेखमा खोज्ने प्रयास गरिएको छ l

धनको वैदिक चर्चा

व्यापारिक लाभ र पुँजीगत लाभबारे चर्चा गर्नु अघि धनको प्राप्तिका सम्बन्धमा केही चर्चा गर्नु सान्दर्भिक हुन्छ l धनको उत्पत्ति वैदिककालदेखि नै हुँदै आएको देख्न सकिन्छ l ऋग्वेदमा ‘उत्तिष्ठ जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत’ अर्थात् उठ, जाग, परिश्रम गर र उत्तम ज्ञान तथा सम्पत्ति (धन) प्राप्त गर भनिएको छ l ऋग्वेदमै ‘अधर्मेण हि यः वित्तं संजिघृक्षति दुष्कृतः। सन्तापं प्राप्नुयात्पापं वित्तं तस्य विनश्यति॥‘ अर्थात अधर्मबाट कमाएको धन नष्ट हुन्छ भनिएको छ । मनुस्मृतिअनुसार ‘सप्त वित्तगमा धर्मा दायो लाभ: क्रयो जय:। प्रयोगः कर्मयोगश्च सत् प्रतिग्रह एव च ।। ’दाय (उत्तराधिकार वा अंश), लाभ (व्यवसायिक नाफा), क्रय (खरीद), जय (बाजी, जुवा, पुरस्कार), प्रयोग (कृषि, लगानी), कर्मयोग (नोकरी आदी सेवाबाट प्राप्त पारिश्रमिक), सतप्रतिग्रह (दान) बाट सम्पत्ति प्राप्त हुन्छ । व्यापारबाट धनार्जन गर्ने कुरा देवर्षि नारदले पनि उल्लेख गरेका छन् l नारदले ‘वणिकप्रभृतयो यत्र कर्म सम्भूय कुर्वते’ अर्थात व्यक्ति-व्यक्ति मिलेर व्यवसाय गर्छन् भनेका छन् l यसको उद्देश्य ‘फलाहेतोरुपायन कर्म सम्भूय कुर्वताम्’ अर्थात् लाभ आर्जन हो । यस्तै किसिमको उल्लेख याज्ञवल्क्यले पनि गरेका छन् l

धनको महिमा र कर

धनको महत्वको बारेमा देवनागरी लिपिको ‘त’ वर्णको अन्तिम दुइवटा वर्णलाई एक डिकोमा राखी पढ्नुपर्छ भन्ने लोकोक्ति छ l त’ वर्णका अन्तिम दुई वर्ण भनेको ‘ध’ र ‘न’ हो l यसलाई एक डिकोमा लेख्दा ‘धन’ हुन्छ l यसलाई अनुप्रास मिलाएर ‘त’ वर्णका अन्तिम दुइवटा वर्ण खाली, पढी दुई बन भाग्यशाली’ भन्ने गरिन्छ l धनसम्बन्धी अर्को लोकोक्ति ‘कि धन ससुराली पाटोबाट, कि धन लामो बाटोबाट, कि धन बाख्रापाठोबाट’ भन्ने पनि छ l जापानी भाषामा ‘काने गा नाइ तो, आतामा मो मावारानु’ अर्थात ‘धन नभएपछि दिमागले पनि काम गर्दैन’ भन्ने उक्ति छ l मानिसको एउटा अभिष्ट  नै धन आर्जन गर्नु हुन्छ l धन प्राप्तिका बाटो अनेकौं छन् l धन व्यापारिक गतिविधि, कृषि, पशुपालनबाहेक पुँजीगत आयको रुपमा पनि प्राप्त हुन्छ l

धन प्राप्त गरेपछि प्राप्तकर्ताले राज्यलाई केही अंश तिर्नुपर्छ l यसलाई कर भनिछ l राज्यले कर लिने कुरा वैदिककालदेखि नै थियो l त्यतिबेला अहिले जस्तो बाध्यकारी भने थिएन, स्वेच्छिकरुपमा दिन सकिन्थ्यो l ऋग्वेदमा ‘बलिं हरन्ति सत्पतेः’ अर्थात राजा वा सभाका लागि जनताले बलि (स्वेच्छिक कर) दिनुपर्छ भनिएको छ l शतपथ ब्राह्मणले  ‘राजा प्रजायाः पालकः, बलिं गृह्णाति धर्मेण’ अर्थात राजा प्रजाको पालनकर्ता हो, त्यसैले उनले धर्मपूर्वक कर उठाउँछ भनेका छन् l वैदिककालदेखि नै अस्तित्वमा रहेको करप्रणाली आधुनिककालमा आइपुग्दा अनिवार्य योगदान बनेको छ l धन प्राप्त हुने अनेकौं विधिमध्ये व्यापारिक लाभ र पुँजीगत लाभ दुवैमा कर लाग्छ l शेयर पनि धनको एउटा स्वरूप हो l शेयरबाट लाभांश प्राप्त हुन्छ l यही शेयर बिक्री गर्दा पुँजीगत लाभ हुन्छ l शेयर बिक्रीबाट हुने लाभ पुँजीगत हो कि व्यापारिक भन्ने विषय बेला-बेलामा देखापर्ने गर्छ l त्यस्तै, शेयर सम्पत्ति हो कि व्यापारिक वस्तु यसमा पनि बेला-बेलामा चर्चा चल्ने गर्छ l

व्यापारिक लाभ र पुँजीगत लाभ

व्यापारिक लाभ भन्नाले उपभोक्तालाई कुनै पनि उत्पादन वा सेवा उपलब्ध गराएबापत नियमित रूपमा प्राप्त हुने नाफा हो । व्यवसाय सेवामूलक र उत्पादनमूलक जुनसुकै प्रकारको हुनसक्छ l सेवामूलक व्यवसायमा कुनै पनि प्रकारको सेवा उपलब्ध गराएबापत नगद प्राप्त हुन्छ l जस्तो होटेल सेवामूलक व्यवसाय हो l यसले सेवाग्राहीलाई आतिथ्य सेवा उपलब्ध गराउँछ l सेवाग्राहीले सेवा उपभोग गरेबापत मूल्य तिर्छ l उत्पादनमूलक व्यवसायमा बस्तु वा सामान उपलब्ध गराइन्छ l जस्तो दाल, चामल, तेललगायत वस्तु उत्पादनमूलक व्यवसाय हो l यसलाई उपभोक्ताले आवश्यकताअनुसार उपभोग गर्ने गर्छन l कुनै उत्पादन वा सेवा बेचेर भएको आम्दानीबाट करलगायतका सम्पूर्ण खर्च कटाएपछि बाँकी रहने रकम व्यापारिक लाभ हो। व्यापारिक लाभ नियमित आय मानिन्छ र त्यसअनुसार कर लाग्छ।

पुँजीगत लाभ भनेको कुनै सम्पत्ति (जस्तै: शेयर, अग्राधिकार शेयर, डिबेञ्चर, बोण्ड, जग्गा, म्युचुअल फण्डका एकाइ) बिक्री गर्दा प्राप्त हुने फाइदा हो l खरिद मूल्य र बिक्री मूल्यबीचको अन्तर नै यसमा हुने लाभ वा फाइदा हो l यस्तो लाभ नियमित हुन्न l यो सम्पत्तिमाथि गरिने अल्पकालीन वा दीर्घकालीन लगानीबाट प्राप्त हुने लाभ हो । सामान्यतया: सम्पत्ति खरिद-बिक्रीलाई व्यापारको रुपमा लिईन्न l यस्ता सम्पत्ति बिक्री गर्दा प्राप्त हुने पुँजीगत लाभमा कर लाग्छ तर, यो कर व्यवसायिक कारोबारमा लाग्ने करको दरभन्दा फरक हुन्छ l यसमा धारण अवधि पनि महत्वपूर्ण हुन्छ l धारण अवधि बढी (दीर्घकालीन) छ भने कम कर लाग्छ र धारण अवधि कम (अल्पकालीन) छ भने बढी कर लाग्छ l पुँजीगत सम्पत्ति (शेयर वा जग्गा) किन्दै बेच्दै गरिन्छ भने यसलाई व्यापारिक गतिविधि मानिन्छ र करको दर पनि फरक हुनसक्छ l  व्यापारिक लाभ र पुँजीगत लाभको बीचमा मूलभूत भिन्नता के कस्ता छन् तालिकामा पेश गरिएको छ l

व्यापारिक लाभ र पुँजीगत लाभ

आधार	व्यापारिक लाभ	पुँजीगत लाभ
परिभाषा	कुनै वस्तु वा सेवा बिक्रीबाट प्राप्त हुन्छ l	लगानी (शेयर, अग्राधिकार शेयर, डिबेञ्चर, बोण्ड, जग्गा आदि) सम्पत्ति बिक्रीबाट प्राप्त हुन्छ l
उद्देश्य	नियमित मुनाफा कमाउने उद्देश्यले गरिने कारोबार ।	लगानीको मूल्यवृद्धि वा लाभांशमार्फत दीर्घकालीन लाभ प्राप्त गर्ने ।
कारोबारको प्रकृति	बारम्बार र नियमित ।	अनियमित ।
सम्पत्ति प्रकार	व्यापारिक स्टक, सामान वा सेवा ।	शेयर, अग्राधिकार शेयर, डिबेञ्चर, बोण्ड, जग्गा l
स्रोत	व्यापार वा व्यवसायबाट प्राप्त।	लगानी (शेयर, अग्राधिकार शेयर, डिबेञ्चर, बोण्ड, जग्गा आदि) बिक्रीबाट  प्राप्त ।
करको गणना	व्यापारिक लाभमा लाग्ने आयकर दर अनुसार।	पुँजीगत लाभमा लाग्ने अल्पकालीन र दीघकालीन करका दरअनुसार । दीर्घकालीन अवधिको दर प्राप्त नाफाअनुसार शून्य पनि हुनसक्छ l
लेनदेन चक्र	उच्च आवृत्ति, बारम्बार बिक्री ।	कम आवृत्ति, लामो अवधिमा थोरै कारोबार।
खर्च कटौती	व्यापारमा हुने सबै प्रकारका खर्च कटौती गर्न मिल्छ । जस्तै : सञ्चालन/कर्मचारी खर्च, कच्चापदार्थको लागत, लाग्ने कर आदि l	सम्पत्तिको लागत र त्यसमा अन्तर्निहित खर्च कटौती गर्न मिल्छ । जस्तै : जग्गाको हकमा रजिष्ट्रेसन दस्तुर, आदि कट्टा गर्न सकिन्छ भने शेयर आदिको हकमा दलाल कमिसन, नियमन दस्तुर, डिपी शुल्क आदि l
करको दायरा	सामान्य आयको रूपमा गणना गरिन्छ ।	पुँजीगत लाभअन्तर्गत गणना गरिन्छ ।
प्रकृति	स्थायी आम्दानी	अस्थायी वा अवसरजन्य आम्दानी

पुँजीगत लाभ कि व्यापारिक लाभ

माथिका विभिन्न अनुच्छेदमा धन, धन प्राप्ति, कर, व्यापारिक लाभ र पुँजीगत लाभका विविध पक्षमा चर्चा गरियो l यस अनुच्छेदमा सम्पत्ति बिक्रीबाट प्राप्त हुने लाभ व्यापारिक हो कि पुँजीगत हो भन्ने प्रश्नमा केन्द्रित रहेर चर्चा गरिन्छ l सामान्यता: आम बुझाइअनुसार शेयर बिक्रीबाट हुने नाफा पुँजीगत लाभ हो l तर, शेयर बिक्रीबाट हुने लाभलाई संधै पुँजीगत लाभको रुपमा गणना गरिन्न l यस विषयमा भएका न्यायिक (अदालती) व्याख्याले पनि यही कुरालाई स्थापित गरेको छ l सामान्य बुझाईअनुसार संस्थाले शेयर बिक्री गरेर पाएको लाभ व्यापारिक र व्यक्तिले पाएको लाभ पुँजीगत भन्ने पनि छ l यसैको सेरोफेरोमा विभिन्न न्यायिक व्याख्याको सन्दर्भलाई लिएर पुँजीगत लाभ र व्यापारिक लाभको अन्तरवस्तु केलाइन्छ l शेयरलाई वस्तुसरह कारोबार गरेमा व्यक्ति र संस्था दुवैले आर्जन गरेको नाफालाई  व्यापारिक लाभ मानिन्छ l तर, दुबैले आक्कल-झुक्कल किनबेच गरेको छ भने दुवैलाई पुँजीगत लाभ मानिन्छ l भारतको सर्वोच्च अदालतले कमिसनर अफ इनकम ट्याक्स विरुद्ध एसोसियटेड इन्डस्ट्रियल डेभलपमेण्ट प्रा.लि. को मुद्दा (१९७१) मा दैनिक शेयर कारोबार वा बारम्बार खरिद/बिक्रीलाई व्यापारिक कारोबार मानेको थियो l यस्तो मानिनुको कारण कारोबारको आवृत्ति, नियमितता, व्यवसायिकता हो l उच्च आवृत्तिमा शेयर बिक्री गरि हुने नाफालाई व्यापारिक लाभको रूपमा व्याख्या गरेको थियो। एसोसिएटेड इन्डस्ट्रियल डेभलपमेण्ट कम्पनी (प्रा.) लिमिटेड सन १९५७/५८ आफ्नो लगानी रहेका तीनवटा कम्पनीको शेयर बिक्री गर्दा उल्लेखनीय नाफा कमाएको थियो l कम्पनीले उक्त नाफालाई पुँजीगत लाभको रूपमा दाबी गर्यो l तर, आयकर विभागले यसलाई व्यापारिक लाभको रुपमा ग्रहण गर्यो l आयकर अपील न्यायधिकरणले शेयर कारोबारको व्यापकता र आवृत्तिको आधारमा उक्त कम्पनीलाई शेयर कारोबारीको रूपमा वर्गीकृत गर्‍यो र उक्त नाफा व्यापारिक आम्दानी भएको ठहर गर्यो l तर, हाईकोर्टले होल्डिङ्ग कम्पनीले धारण गरेको शेयरलाई लगानी भन्दै यस्तो शेयर बेचेर प्राप्त भएको नाफालाई पुँजीगत लाभको रूपमा लिनुपर्ने निर्णय दियो l सर्वोच्च अदालतले हाइकोर्टको निर्णय उल्ट्याएर आयकर अपील  न्यायधिकरणले व्यापारिक आय भनेर गरेको निर्णयलाई सदर गरेको थियो l

अन्तमा, कुनै संस्थाले नियमित वा उच्च आवृत्तिमा नाफा कमाउने उद्देश्यले शेयर, बोण्ड वा अन्य सम्पत्ति बिक्री गर्छ भने यसरी प्राप्त हुने आय व्यापारिक लाभ हुन्छ l व्यापारिक वा पुँजीगत लाभ निर्धारणका लागि आवृत्ति, उद्देश्य र लगानीको प्रकार हेरिन्छ l उच्च आवृत्तिमा शेयर कारोबार गरेर लाभ लिन्छ भने यसलाई व्यापारिक लाभ मानिन्छ l त्यसैले, व्यक्ति वा संस्था जोसुकैले गरेको शेयर कारोबारबाट प्राप्त नाफालाई आवृत्तिको आधारमा व्यापारिक वा पुँजीगत लाभको रुपमा पहिचान गरिन्छ l सामान्य बुझाइअनुसारको संस्थाको लागि व्यापारिक र व्यक्तिको लागि पुँजीगत लाभ हो भन्ने तथ्य यी माथि विभिन्न अनुच्छेदमा गरिएको चर्चाबाट खण्डित हुन्छ l

 

आर्थिक अभियान 

बुधबार, २१ फागुन, २०८१

https://abhiyandaily.com/news/447491/sheyr-vikriibaatt-hune-aamdaanii-vyaapaarik-ki-puunjiigt-laabh/